Historia Powiatu Radomskiego

W dyskusjach poprzedzających wprowadzenie w życie reformy administracyjnej kraju, do najważniejszych, wzbudzających silne emocje zagadnień, należało określenie liczby, zasięgu terytorialnego oraz stolic przyszłych powiatów. W pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych władze nie chciały rozstrzygać samodzielnie tej drażliwej kwestii i skupiły się na ustaleniu konkretnych warunków, jakie powinien spełniać powiat w celu poprawnego funkcjonowania. Ustalono zatem, iż zasięg terytorialny oraz stolica powiatu musi zapewniać możliwość racjonalnego świadczenia usług o charakterze publicznym, zakres oddziaływania powinien obejmować ludność identyfikującą się z danym obszarem oraz odpowiadać ciążeniom lokalnym, a w siedzibie przyszłego powiatu lub na jego obszarze powinny znaleźć się podstawowe instytucje administracyjne (prokuratura, urząd skarbowy, komenda policji, instytucje ochrony zdrowia, oświaty, kultury, bankowości itd.). Przyjęto także, iż powiat musi obejmować co najmniej 5 gmin o łącz-nej, minimalnej powierzchni 50 tys. m2 powierzchni, zamieszkiwanych przez minimum 50.000 osób.

Dnia 29 marca 1993 r. Sejmik Samorządowy Województwa Radomskiego przyjął stanowisko w omawianej sprawie. Głosiło ono, iż rangę stolic powiatów powinny uzy-skać miasta Białobrzegi, Grójec, Kozienice, Lipsko, Przysucha, Radom (powiaty grodzki i ziemski), Szydłowiec i Zwoleń. Postulowano też by do województwa włączyć Opoczno wraz z sąsiednimi gminami. Pomijając konotacje historyczne, poparcie Sejmiku dla tworzenia nowych powiatów wynikało bezsprzecznie z nadziei na utrzymanie przez Radom rangi stolicy województwa, czemu służyć miało zwiększenie potencjału jednostek samorządowych średniego szczebla.

W omawianym dokumencie stwierdzono także, iż powiat ziemski radomski powin-ny tworzyć gminy: Gózd, Iłża, Jastrzębia, Jedlińsk, Jedlnia Letnisko, Kowala Stępocina, Pionki, Pionki miasto, Przytyk, Skaryszew, Wierzbica, Wolanów i Zakrzew. Postulat taki nie spotkał się jednak z akceptacją władz i mieszkańców wszystkich wymienionych jednostek. Chociaż akces wejścia do nowoprojektowanego powiatu zgłosiły np. dodat-kowe gminy (Kazanów i Potworów), w Iłży i Pionkach środowiska lokalne rozpoczęły akcję na rzecz nadania także im statusów stolic jednostek administracyjnych średniego szczebla. W postulatach tych powiat iłżecki miały tworzyć gminy: Iłża, Mirzec i Rzecz-niów, natomiast powiat pionkowski gminy Jedlnia Letnisko, Pionki i Pionki miasto. Jak już wspomniano, ze względu na wymóg objęcia granicami powiatu co najmniej 5 gmin, inicjatywy te były skazane z góry na niepowodzenie. Warto jednak zaznaczyć, iż człon-kowie samorządu Iłży zgłosili gotowość przystąpienia miasta i gminy do powiatu ra-domskiego w przypadku likwidacji województwa ze stolicą w Radomiu i niepowołania odrębnego powiatu iłżeckiego.

Ostatecznie na mapie administracyjnej powiatu radomskiego znalazło się 13 gmin, w tym typowo wiejskie (Gózd, Jastrzębia, Jedlińsk, Jedlnia Letnisko, Kowala, Pionki, Przytyk, Wierzbica, Wolanów i Zakrzew), wiejsko-miejskie (Iłża i Skaryszew) oraz gmina miejska Pionki. Pozostałe ośrodki związane historycznie z Radomiem weszły w skład powiatów ościennych: miasta Białobrzegi i Wyśmierzyce oraz gminy Radzanów, Stara Błotnica i Stromiec znalazły się w powiecie radomskim, gmina Rzeczniów w po-wiecie lipskim, zaś gmina Kazanów w powiecie zwoleńskim. W efekcie powiat radom-ski objął jednak powierzchnię 1530 km2, zamieszkiwaną przez ponad 140 tys. osób, co stawiało go już w chwili powołania w rzędzie większych powiatów ziemskich kraju.

Tabela nr 1. Powierzchnia gmin powiatu radomskiego

Nie wszystkie gminy wchodzące w skład powiatu radomskiego pogodziły się z przynależnością do niego. Najbardziej zawiedzione nowym podziałem administracyjnym stały się władze Pionek – miasta posiadającego ponad 20 tys. mieszkańców. W ostatnich dniach grudnia 1999 r. burmistrz miasta przesłał do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji wniosek o powołanie powiatu pionkowskiego. W jego skład miały wejść miasto Pionki oraz gminy: Pionki, Jedlnia Letnisko (obie należące powiatu radomskiego), Policzna (powiat zwoleński) i Garbatka Letnisko (powiat kozienicki). Rada Powiatu Radomskiego negatywnie ustosunkowała się do tej propozycji, uważając ją za sztuczną i nie dającą jednostce administracyjnej w takim kształcie perspektyw rozwojowych. Próba secesji podjęta przez pionkowskich działaczy samorządowych zakończyła się ostatecznie w lutym 2001 r., kiedy to zaprzestali oni oficjalnie wszelkich działań na omawianym polu. Chociaż prace te starało się kontynuować Stowarzyszenia na Rzecz Powiatu w Pionkach, nie miały one szans na powodzenie. W tym samym okresie władze gminy Potworów podjęły działania, mające na celu przeniesienie jej z powiatu przysuskiego do powiatu radomskiego, co argumentowano m.in. silniejszymi więzami, łączącymi gminę z Radomiem niż Przysuchą. Posunięcie takie osłabiłoby jed-nak ogromnie powiat przysuski, mogąc doprowadzić w efekcie do jego likwidacji, w związku z czym nie zostało ono sfinalizowane, pomimo pozytywnej opinii m.in. woje-wody mazowieckiego. Omawiając problematykę prób zmian podziału administracyjnego warto również przypomnieć, że w kwietniu 2004 r. w czterech sołectwach leżących na terenie gminy Iłża (Kotlarka, Maziarze, Małomierzyce Dolne i Małomierzyce Górne) pojawiła się inicjatywa przejścia do gminy Rzeczniów i tym samym do powiatu lipskie-go. Argumentowano ją złym stanem dróg oraz brakiem wodociągów i kanalizacji, a tym samym nadziejami na likwidację tych mankamentów przez gminę rzeczniowską, posia-dającą bardzo dobrze rozbudowaną sieć wodociągową, telefoniczną i drogową. W wy-niku referendum przeważająca część mieszkańców wspomnianych gromad wypowie-działa się jednak za pozostaniem w gminie Iłża.

Oceniając kształt przestrzenny i podział wewnętrzny powiatu radomskiego należy wspomnieć, iż już w pierwszych podsumowaniach reformy administracyjnej kraju pod-kreślano, iż błędem było wydzielenie powiatów grodzkich z powiatów ziemskich, gdyż oba tego rodzaju podmioty działając odrębnie dysponują mniejszymi środkami finan-sowymi, a także możliwościami likwidacji bezrobocia, dofinansowywania szpitali, transportu lokalnego, placówek oświatowych itp. Chociaż zwiększyła się dostępność urzędów dla społeczeństwa, jej kosztem stał się rozrost administracji. Dokonując analiz finansowych, a zwłaszcza analiz możliwości uzyskiwania dotacji z Unii Europejskiej, podkreślano, że większe szanse na tym polu posiadają jednostki duże, spójne terytorial-nie oraz mogące wykazać silne związki historyczne. Na tym tle już w 1999 r. Tadeusz Derlatka i Ryszard Drabik zaproponowali utworzenie na terenie byłego województwa radomskiego jednego wielkiego powiatu, mającego m.in. wspólny fundusz rozwoju regionalnego, sfinansowany z prywatyzacji firm państwowych oraz emisji obligacji. W rok później ci sami działacze samorządowi wystąpili z projektem powołania do życia Związku Powiatów Ziemi Radomskiej (znaleźć się miały w nim powiaty: białobrzeski, kozienicki, lipski, przysuski, radomski i zwoleński), mającego akcentować odrębność regionalną tego obszaru na mapie kraju i posiadać silne stanowisko przy podziałach dotacji unijnych. Żadna z tych inicjatyw nie doczekała się jednak realizacji.

• autor: Michał Chęć, Sebastian Piątkowski, data: 2009-10-30